Wederzijdse toestemming (consent) en een visuele beperking
Consent betekent wederzijdse toestemming of instemming, waarbij iedereen vrijwillig, duidelijk en actief meedoet. Dit geldt meestal voor een lichamelijke, seksuele activiteit, maar ook voor het opvragen en delen van data of privégegevens. Consent geef je vooraf of tijdens een activiteit en kan veranderen. Je geeft het verbaal of non-verbaal. Zeker dat laatste is een uitdaging wanneer je niet (goed) ziet. In dit artikel spreken we over het geven van consent bij lichamelijk contact en intieme en/of seksuele handelingen in combinatie met een visuele beperking.
Voorwaarden bij consent
Er zijn vijf belangrijke voorwaarden bij consent:
- Vrij gegeven: er zijn geen negatieve gevolgen op het moment dat de ander niet meedoet. Op geen enkele manier wordt druk uitgeoefend of dingen beloofd.
- Omkeerbaar: op elk moment kan en mag iemand bedenken niet (verder) te willen.
- Geïnformeerd: iedereen die meedoet, weet wat er gaat gebeuren en wat mogelijke negatieve gevolgen zijn. Liegen om iemand in bed te krijgen is geen consent.
- Enthousiast: degenen die seks hebben, willen dit graag en laten zien dat ze enthousiast zijn. Verstijving, geen reactie of twijfel is geen consent.
- Specifiek: er is specifiek gevraagd wat er gaat gebeuren. Bijvoorbeeld: mag ik je zoenen?
Consent en een visuele beperking
Altijd vragen
Als je niet (goed) kunt zien, is consent nog belangrijker. Allereerst missen mensen met een visuele beperking non-verbale signalen. Maar ook lichaamstaal kan verwarrend zijn voor een ander. Je kunt niet vertrouwen op wat je denkt af te lezen en je moet het altijd navragen.
Wensen en grenzen aangeven
In de praktijk blijkt dat slechtziende en blinde mensen meer ervaring hebben met seksueel geweld. Weten wat consent is en wensen en grenzen aangeven, is extra belangrijk.
Functionele aanraking
Mensen met een visuele beperking hebben vaak te maken met functionele aanrakingen. Denk aan begeleid worden bij mobiliteit, zoals een arm geven en zelfverzorging. Goedbedoelde hulp is niet altijd gevraagd of gewenst en kan onverwacht en te dichtbij komen.
Iedereen die blind is, is wel eens op een plek gekomen waar die niet wilde zijn, door goedbedoelde maar ongevraagde hulp.
Consent vanuit iemand die slechtziend of blind is
Om een beter beeld te krijgen van hoe consent beleefd wordt door volwassenen met een visuele beperking, is bij drie ervaringsdeskundigen navraag gedaan. Uit de gesprekken blijkt het volgende.
Lichaamstaal
Wanneer je slechtziend of blind bent, heb je (bijna) niets aan lichaamstaal en mimiek, zoals gezichtsuitdrukkingen. Daarom is praten extra belangrijk. Hierbij let je op de woorden, maar ook op de klank en toon van je stem. De sfeer van het gesprek en energie die iemand uitstraalt, zijn van belang.
Eerste contact
Bij een eerste contact is het fijn als iemand zich voorstelt, vraagt of hulp nodig is en/of duidelijk aangeeft wat er gaat gebeuren. Het is prettig wanneer diegene vraagt op welke manier die kan helpen. Een hulphond kan als ijsbreker werken bij contact. Wanneer mensen zomaar hulp aanbieden of iemand ongevraagd vastpakken, kan dat als heel onprettig worden ervaren.
Consent verandert
Het kan lastig zijn als consent of toestemming tijdens een handeling of situatie verandert. Toch zeggen ervaringsdeskundigen dat te durven aangeven, waar mogelijk onderbouwd. De volgende zin kan verzachtend werken: ‘Bedankt dat je hulp aanbiedt, maar het is niet nodig.’
Tast
Tast is een belangrijk hulp- en/of compensatiemiddel wanneer je niet (goed) ziet. Bij lichamelijk contact, is het vragen om consent van groot belang.
Tactieken van slechtziende en blinde mensen
Het aangeven van wat je wel en niet wil, kan op verschillende manieren:
- Zeg wat wel en niet prettig is.
- Bij het zoeken van contact helpt het de ogen en het lichaam op de ander te richten, al zie je het niet (goed).
- Zet een hulphond in als ijsbreker.
- Bij onprettig contact helpt weg kijken, op de telefoon kijken, je groot maken of afstand nemen.
- Bij zeer onprettig contact kun je weggaan of hulp inschakelen.
Toen mijn kinderen in de puberteit kwamen, stelde ik bewust vragen. Bijvoorbeeld als ze terug kwamen van de kapper: ‘Mag ik je haar voelen?’ Kinderen moeten weten dat ze ‘nee’ mogen zeggen. Mijn blind zijn is geen vrijbrief om iedereen aan te raken.
Consent vanuit de professional
Consent heeft een belangrijke plek in het werk van de zorgprofessional. Bijvoorbeeld het opvragen of delen van informatie met hulpverleners. Maar ook bij begeleiden. Professionals geven aan dat het zinvol is consent zo concreet mogelijk en vooraan in het proces te bespreken.
Grenzen van de professional
Zorgprofessionals gaven aan de indruk te hebben dat de professional oog heeft voor de behoeften en wensen van de cliënt/leerling en zich daarin aanpast. Hoe wil iemand begeleid worden? Waarvoor geeft die toestemming? Hoe bewaakt iemand grenzen? Check regelmatig toestemming tijdens de handeling of het proces. Soms worden hierdoor eigen wensen, behoeften en grenzen uit het oog verloren en contact als onprettig ervaren.
Zorgverzoek
In hoeverre heeft iemand zeggenschap over wie begeleidt? Verzoeken tot bijvoorbeeld een mannelijke of vrouwelijke (zorg)professional komen voor. Soms wordt iemand hierin tegemoet gekomen als het mogelijk is. Andere professionals herkennen dit minder.
Wetgeving voor consent
Consent kreeg op 1 juli 2024 een belangrijke plek in de Nederlandse wet en werd de basis voor de nieuwe wet seksuele misdrijven. Het uitgangspunt van deze wet is dat seks gewenst moet zijn, offline en online. Dat betekent dat het vragen van consent noodzakelijk is. Seksueel geweld waarbij de dader wist of kon vermoeden dat de ander geen seks wilde en toch heeft doorgezet, is strafbaar geworden. Dit is een groot verschil met de eerdere wet, waarbij dwang een vereiste was voor veroordeling. Dwang is wel een verzwarende factor.
Consent: praat, kijk, luister
Consent is een actueel thema dat aandacht vraagt. Heb jij helder hoe dit thema past in jouw dagelijks leven? Hoe geef jij hier vorm aan? Een mooi onderwerp om over te praten.
In dit filmpje wordt helder uitgelegd wat consent inhoudt.
In dit filmpje wordt voor kinderen helder uitgelegd wat consent inhoudt.