Ondersteuningsbehoeften bij ouderen met een visuele beperking
Een visuele beperking op latere leeftijd kan grote impact hebben. Verlies van het gezichtsvermogen gaat vaak gepaard met gevoelens van rouw, somberheid en angst en belemmert de zelfredzaamheid. Vooral op cruciale momenten, zoals het overlijden van een partner of plotselinge achteruitgang van het zicht, komt deze zelfredzaamheid onder druk te staan. Ontbreekt op zulke momenten passende ondersteuning, dan kan dit leiden tot een aanzienlijk grotere zorgbehoefte.
Om beter inzicht te krijgen in ingrijpende momenten van ouderen met een visuele beperking hebben we literatuuronderzoek uitgevoerd en praktijkervaringen gebundeld. De opgedane kennis is vertaald naar herkenbare profielen (persona’s, voorbeeldsituaties, cases), die helpen om hun ondersteuningsbehoeften beter te begrijpen en hierop in te spelen. De profielen geven een beeld van de uitdagingen en laten zien welke ondersteuning het verschil kan maken.
Wat zegt de praktijk?
Onder een aantal zorgprofessionals (werkzaam in de visuele revalidatie intra- en extramuraal) is geïnventariseerd welke cruciale momenten zij het meest tegenkomen bij ouderen met een visuele beperking.
Uit deze inventarisatie kwamen de volgende momenten naar voren:
- Het verlies of de achteruitgang van een partner of mantelzorger
- Cognitieve achteruitgang
- Verslechtering van het zicht en/of gehoor
- Psychische problematiek, zoals acceptatie- en verliesproblematiek
- Fysieke achteruitgang
- Valincidenten
Deze cruciale momenten hebben grote gevolgen voor de zelfredzaamheid en zorgbehoefte. Tijdige en passende ondersteuning is daarom van groot belang om verdere achteruitgang en een verhoogde zorgvraag te voorkomen.
Binnen de visuele revalidatie is veel expertise opgebouwd om ouderen en hun omgeving na deze momenten te ondersteunen. Externe zorgprofessionals hebben duidelijke handvatten nodig om passende hulp te bieden. Kennisoverdracht en samenwerking tussen zorgprofessionals en expertise-organisaties is daarbij onmisbaar.
Wat blijkt uit literatuuronderzoek?
Recent onderzoek laat zien dat visuele beperkingen sterk toenemen met de leeftijd. Het absolute aantal ouderen met een visuele beperking zal de komende jaren fors groeien door de vergrijzing. Voor hen kan het volgende gelden.
Angst
Naast slechtziendheid ervaren ouderen vaak angst, depressie, sociale isolatie, valincidenten en een lagere levensverwachting. Mensen met een visuele beperking maken gemiddeld vaker ingrijpende gebeurtenissen mee, zoals ongelukken, geweld en ernstige ziekten door beperkte toegang tot visuele informatie.
Co-morbiditeit
Ouderen met een visuele beperking hebben vaak co-morbiditeit: verminderde sociale participatie, lagere levenskwaliteit, cognitieve (verstandelijke) achteruitgang en soms gehoorverlies. Deze combinatie vergroot de kwetsbaarheid en vermindert veerkracht. Ondanks deze complexe problematiek worden ondersteuningsbehoeften vaak niet herkend. De focus ligt vooral op praktische vaardigheden, terwijl psychologische en emotionele zorg onderbelicht blijven.
Minder snel hulp
Mensen met een visuele beperking zoeken minder snel professionele hulp. GGZ-aanbieders ervaren deze doelgroep als complex door gebrek aan kennis en toegankelijkheid. Samenwerking tussen visuele expertiseorganisaties en reguliere zorg is cruciaal. Het inzetten van gespecialiseerde hulpverleners en kennisuitwisseling kan bijdragen aan passende zorg en het welzijn van deze ouderen.
Derde en vierde levensfase
Om onderscheid te maken in de diversiteit van ouderen wordt vaak gesproken over de derde en vierde levensfase. Aan deze levensfasen is geen vaste leeftijd gekoppeld; de overgang verloopt voor iedereen anders.
Derde levensfase
De derde levensfase begint meestal na pensionering. Ouderen zijn in deze fase nog vitaal en zelfstandig. Kenmerkend zijn het behoud van eigen regie, het onderhouden van sociale contacten en het actief deelnemen aan de samenleving, bijvoorbeeld via vrijwilligerswerk, mantelzorg of hobby's.
Vierde levensfase
In de vierde levensfase neemt de kwetsbaarheid toe en ontstaat behoefte aan ondersteuning en zorg. De nadruk verschuift naar het behouden van kwaliteit van leven, een passende woon- en leefomgeving en het organiseren van hulp en ondersteuning die aansluit bij de persoonlijke situatie.
Deze indeling is gebaseerd op het advies van de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS): "De derde levensfase: het geschenk van de eeuw" (2020).
Hoe helpen profielen?
Om cruciale momenten in het leven van ouderen met een visuele beperking beter zichtbaar en begrijpelijk te maken, hebben we de inzichten uit literatuur en praktijk vertaald naar vijf profielen.
Ze zijn ontwikkeld als hulpmiddelen voor training, bewustwording en het verbeteren van samenwerking. Zo helpen ze professionals om tijdig te signaleren, passende hulp te bieden en de zelfredzaamheid van ouderen te versterken.
Profielen
Mevrouw Yilmaz (78 jaar) zit in de derde levensfase en heeft glaucoom en COPD. Mevrouw woont zelfstandig en is plotseling blind geworden.
Jos de Vries (82 jaar) gaat van de derde naar de vierde levensfase. Hij heeft diabetische retinopathie en dementie. Jos woont zelfstandig, zijn partner verblijft in een revalidatiecentrum.
Lenie van der Aa (91 jaar) zit in de vierde levensfase en heeft maculadegeneratie, artrose, hartproblemen en is slechthorend. Lenie woont in een woonzorgcentrum en heeft plotselinge visusdaling.
Meneer Aerts (95 jaar) zit in de vierde levensfase en heeft een hoornvliestransplantatie ondergaan. Hij is slechthorend en heeft depressieve klachten. Meneer woont in een woonzorgcentrum voor mensen met een visuele beperking. Zijn vrouw is overleden.
Meneer Manusama (80 jaar) zit in de vierde levensfase en heeft hemianopsie/NAH. Hij woont in een verpleeghuis en heeft een beroerte (Cerebro Vasculair Accident, CVA) gehad.